کلیاتِ سراج قادری وَل اِک جھات۔ / ڈاکٹریونس خیال

پنجابی ادب دے حوالے نال ایس ورھےوچ ہون والے کماں ول ویکھیاجاوےتے اقتدارجاویدہوراں دا”کلیاتِ سراج قادری”دی تدوین داکم کئی حوالیاں نال سراہن جوگااے۔کسے مسودے نوں بنان سنوارن لئی سوچن ،کھوجن، پرکھن،سمجھن تےنتارن ورگےڈھنگ آونےچاہی دے نیں تےفیراپنی ساری کاڈھ نوں پڑھن والیاں لئی انج سوکھا بناوناپئی اوہ اوہنوں قبولن وچ ڈھل نہ لان کوئی سوکھی گل نئیں ہوندی۔ایہدے لئی لخاری دے سمےوچ جیونا پیندااے۔اوہدے سنگیاں بیلیاں ،تاریخ ،پرانےتذکریاں، چھٹیاں ، ہتھ لکھےاَکھراں،بیاضاں، اخباراںتےاوہدیاںتصویراں نال یاری لانی پیندی اے۔ایس توں علاوہ اوہناں زباناں داجانو ہوناوی ضروری اے جہڑیاں مسودے وچ استعمال ہوئیاں ہوون یاں اوہنوں سمجھن پرکھن لئی ضروری ہوون۔
اقتدارجاویدہوراں نےتھک ہف کے ڈھیری نئیں ڈھائی تے ایس چومکھی لڑائی ورگےتدوینی کم وچ اساڈے سامنےجِتے جاپدے نیں۔اوہناں نوں ڈھیرودھائیاں۔
ایس کلیات وچ حضرت صاب دیاں لکھیاں ہوئیاں کجھ چٹھیاں وی شامل نیں۔ایناں دے اَکھراں اُتےبیلیاں متراں نال محبتاں داگوڑھارنگ چڑھیاہویااے۔ہجردےہاڑےتےملن دیاں تانگاںاَکھراں نوں پرلادیندیاںنیں۔ایس توں پہلاں پنجابی شاعری وچ مولوی غلام رسول عالمپوری ( 1849ء تا1892ء ) دیاں چٹھیاںپنجابی ادب وچ یادگار نیں جیڑیاں اوہناں اپنے شاگرد سید روشن علی دے ناں لکھیاں۔اوہناں دارنگ تہانوں یادہووےگا:
آہیں درد بھریاں ساڈے کالجے تھیں،تیرے مالوے تے چڑھ چلیاں او
بےبس دل درد تساڈے اندر ، آہیں جاندیاں نہیں ہن ٹھلھیاں او
انتظار دے درد دیاں تیز نوکاں،ساڈے نیناں دیاں دھیریاں سلیاں او
اسیں وانگُ پردیسیاں دیش اندر،کہڑے دیس تساں کوٹاں ملیاں او
سراج قادری ہوراں دیاںچٹھیاں دارنگ تے سوادوکھرااے۔ونگی لئی چھٹیاں وچوں کجھ شعرویکھو۔میانہ گوندل،گجرات دے سیداصغرعلی شاہ دےناں لکھی چٹھی وچ آکھدے نیں:
پلکاں سُویاں وانگرچبھیاں ،خون نچوڑے اکھیاں
اللہ خیرکرےاَج میریاں درداں بھریاں وکھیاں
زخمی دل تک کوئی آئی بھُلی یاد کہانی
ہائے توبہ ہک ضربوں جاگی میری پِیڑ پرانی
پلکاں دااکھاں وچ سُویاں وانگوں چُبھناتےاوہناں وچوں لہونچڑن دی گل نال وکھیاں چوں اٹھڈے دردنیں ہجرکہانی وچ کمال دی کیفیت پیداکردتی اے۔طاہرگوندل ول لخی اِک چٹھی دی اُٹھان ویکھو:                                                جا چٹھیے میریے پیاربھریےاُڈیں شوق دے کھنب لگاکےتے
جاویں چِیرساری گوندل بارتائیںلہویں توڑ نکے جنڈ جاکے تے
آکھیں جا کے طاہرمہر تائیں میرادعا سلام بنا کے تے
میرابودیاں دابیلی کیوں خبرےبیٹھاہوئیا اے مینوں بھلا کے تے
سراج قادری ہوراں دیاں چٹھیاں اُتےہورگل کرن داجی تےکرداےپرویلےدی ونڈروکدی پئی اے۔بس اک ہورچٹھی وچوں ونگی دےدوشعرسُن لووجنہاں وچ اوہناں نےاکھاں نوں مچھیاںوانگ الیکیااے:
خبرےکدھی اَج یاد برباد کیتا آہیں بھڑکیاں تیز فجر دیاں نی
پلاں وچ کوئی اوپری دہاڑ پی گئی چھائیاں مکھڑے دے اُتےزردیاں نی
میریاں اکھیاں مچھیاں دردبھریاں ہڑنیروچ ڈبدیاں تردیاں نی
جیویں دومٹیاریاں شوخ کڑیاںکسے کھُو ہ تےگھاگراں بھر دیاں نی
کلیات وچوں چٹھیاں پڑھدیاں ہویاں دل نئیں سی من رہیاپئی سچےجذبیاں دےاینےاُچےلکھاری دے کھیسےوچ چٹھیاں دی تعداد اینی گھَٹ ہووئےگی۔اوس توں بعد اقتدارجاویدصاب دامکھ بندپڑھیاتے پتہ لگاپئی حضرت صاب دیاںبوہت ساریاں چٹھیاں گواچ گئیاںسن ۔ایہہ پنجابی ادب دانقصان اے۔
"مجازی”تے "حقیقی”دی ونڈ، ترتیب تے سرحداں وچ فرق ہوسکدااےپر "عشق” دی سانجھ صوفی شاعراں نوں اک لڑی وچ پَرودیندی اے۔بابافریدگنج شکرؒتےسلطان باہو ؒ تے اوہناں دی لڑی نال جڑے صوفیاں نوں کڈھ کےباقی صوفی شاعراں دی اکثریت مجازنوں حقیقی دی پہلی پوہڑی سمجھدےنیں۔ بقول وارث شاہ”وارث عشقِ حقیقی دی لین لذت،پہلوںچکھ کے لُون مجازیاں دا”۔ایس ای پاروں وارث شاہ تے بلہےشاہ دے استادحافظ غلام مرتضیٰ ہوراں نوں اپنےشاگرداں تے طنزکرناں پےگیا۔ ایہہ اِک لمی بحث اے تے ایس ویلےساڈاموضوع سراج قادریؒتےاوہناں دےحوالے نال عشق دافلسفہ اے۔
ایہہ نئیں آکھیاجاسکدا پئی حضرت صاب نے مجازی عشق دی راہ ای نئیں ویکھی یااوہناں دے کلام وچ مجازی دیاں رمزاںکھُل کےسامنے نئیں آئیاں ۔اوہ مجازی نوں حقیقی دی پوہڑی دےطریق نوں منندے سن پر اوہناں دارستہ سدھاتے صاف سی۔ "مرزا صاحباں ” لخدیاں ہویاں "عشق حقیقی”دے سرناویں ہیٹھ کہندےنیں پئی "عشقِ حقیقی بام دامجازی نردبان”۔
حضرت سراج قادریؒ ہوراںمجازی عشق دیاں ترجمان لوک داستاناں مرزاصاحباں، سوہنی مہنوال تےلیلیٰ مجنوں وی لخیاںتے کمال دیاں لخیاں۔ پراوناں داستاناں اندرپاک تے صاف فضادِسدی اے۔سوچ دی پروازتے اکھراں دےموتیاں ایس شاعری نوں ٹیسی تے پہنچادتااے۔پَر گل ایہہ وی اےپئی ایناں نوں لکھن داسبب یاراں بیلیاں دی فرمائشاں سن۔ہروڈے شاعرتوں لوکی امید رکھدےنیں پئی اوہناں دے جذبیاں دی ترجمان شاعری کیتی جاوئے۔مرزاصاحباں اوہناں دےیارغلام رسول دی فرمائش تےلخی گئی ۔آکھدے نیں:
اک بیلی موچی قوم د ا دانا،سگھڑ ، سوچیت
اُ س نام غلام رسول سی میراواقف محرم بھیت
میں ختم کیتا تفسیرنوں افسانہ سوز سمیت
اُس آکھیالکھوصاحباں درداں دےخرمن کھیت
لیلیٰ مجنوں وی لوکائی دی فرمائش تے ای لخیاگیا۔ایسےطراں ۲۳ورھیاں دی عمروچ اپنےہندوبیلی گودڑی والےنندلال دی فرمائش تے”سوہنی مہنوال” لخیا۔
پھر گودڑی والے نے سنے سنگت چازورمرےاوتے پایااے
لکھ توں وی سوہنی مہینوال قصہ تینوں رب اے فن عطایااے
گلوگل اندر گل ، گل پےگئی میں لکھنے د ا ذمہ چایااے
سچا رب سراج نبھا وے دا،جہڑا بیلیاں بھار چوایااے
حضرت صاب دےکلام تےکتاباں دےسرناویاں توںاندازہ لگایاجاسکدااےپئی عشق دی منزل وچ اوہناں داپینڈاِک سدھے سادھےسالک دااے۔فقرتے فقیری اوہناں دےنال ای جمے ، جوان ہوئےتےبزرگ بنے۔اوہناں نے سلوک دیاں ساریاں منزلاں فنافی الشیخ،فنافی الرسول تےفنافی اللہ داسوادچکھیا۔حقیقت تےمجازدے رپھڑوچ پین دی بجائے اوہناں اپنیاں مرشداں کولوں قطریوں سمندربنن داوَل سکھیا۔ایہووجہ اےپئی اج اوہناں دادربارتریہائی لوکائی دی پیاس بجھانداپیا اے۔اوہناں اپنےمرشدپاک توں فیض حاصل کیتاتےگزرےویلےدےصوفیاں فقیراں دےدرباراں توں عشق دی چوگ چگی۔حقیقی ول مہاڑرکھیا اوہوای جیڑابابافریدؒتےسلطان باہوؒدے عشق داسلیقہ اے۔
میری گل اجے مُکی نئیں ۔۱۷ کتاباں نال سجیا۹۸۴صفحیاںکلیات میری لائبریری دی جان اے۔میں ایہنوںپڑھ کے سواد لیندا رہواں گاتے اقتدارجاوید لئی نعرہ لگاندارہواں گا۔۔۔۔۔ جیوے بُلھا شاہ پوریا۔